Էմիլի Ղազարյանի բլոգ

Կարդա՛ Հովհաննես Թումանյանի «Փարվանա» բալլադը։

Հարցեր և առաջադրանքներ

• 8-10 նախադասությամբ պատմի՛ր բալլադը։

Հովհաննես Թումանյանը “Փարվանա” բալլադի մեջ ցույց է տվել,  թե ինչ կարող է պատահել ագահ մարդկանց հետ: Այստեղ ագահության զոհ է դառնում արքայի դատարկամիտ դուստրը, նրա չափից դուրս անիրականալի ցանկության պատճառով։ Նա ցանկակում էր անշեջ կրակ, որը ոչ ոք չէր էլ կարող գտնել, այն անգամ գոյություն էլ չուներ։ Բոլոր կտրիճները երկար ճանապարհորդություններից և որոնումներից հետո հույսը կորցրեցին,դադարեցրին որոնումները և չշարունակեցին պայքարել գեղեցկուհու սրտին արժանանալու համար։ Սպասելով երկար տարիներ գեղեցկուհին, ի վերջո կորցրեց հույսը, և այնքան լացուկոց արեց,  որ լիճ գոյացավ և ծածկեց Փարվանա պալատը։

• Բալլադը սովորի՛ր պատմել, ցանկացած հատված՝ քո նախասիրությամբ սովորի՛ր բերանացի (անգիր):
• Ի՞նչ է բալլադը․ տեղեկություններ գրի՛ր բալլադի ժանրի մասին՝ օգտվելով համացանցից:

Բալլադը ոչ մեծ ծավալի չափածո ստեղծագործություն է։ Բալլադը թարքմանաբար նշանակում է <<պարերգ>>։ Բալլադը որպես գրական տեսակ ձևավորվել է միջնադարյան Եվրոպայում։ Նրա հիմքում դրված է որևէ ժողովրդական ավանդույթ, որն ունի անիրական, երևակայական բովանդակություն։ Բալլադի սյուժեն զարգանում է արագ։ Ժամանակի ընթացքում բալլադը կրել է որոշակի փոփոխություններ՝ թե բովանդակային, թե ձևական։

• Վերհիշում ենք.
  • Ի՞նչ է արմատը:
  • Ի՞նչ է ածանցը:
  • Ի՞նչ է հոդակապը:

Առաջադրանքներ՝

1. Նշված արմատներով կազմի՛ր հոդակապով և ածանցավոր բառեր, օրինակ՝

Արմատ՝ արև

Ածանցավոր՝ արև+ային

Հոդակապով՝ արև+ա+ծաղիկ

Թագ — Ածանցավոր՝ թագ+ուհի

Թագ — Հոդակապով՝ թագ+ա+դրել

Մարդ — Ածանցավոր՝ ան+մարդկային

Մարդ —Հոդակապով՝ մարդ+ա+կեր

Գիր — Ածանցավոր՝ ան+գիր

Գիր —Հոդակապով՝ սև+ա+գիր

Մազ — Ածանցավոր՝ մազ+ոտ

Մազ —Հոդակապով՝ ազ+ա+կալ

Դաս — Ածանցավոր՝ դաս+ակ

Դաս —Հոդակապով՝ դաս+ա+կարգ

Ձեռ — Ածանցավոր՝ ան+ձեռք

Ձեռ —Հոդակապով՝ ձեռ+ա+գիր

Արմատ, ածանց,  հոդակապ

Ա․Արմատը բառի հիմնական իմաստն արտահատող մասն է, հիմքը: Արմատը արտահայտում է բառի հիմնական իմաստը և չի բաժանվում բաղադրիչների:

Օրինակ՝ թագ արմատից ունենք թագավոր, անթագ, թագուհի բառերը:

Բ․Բառի վերջից կամ  սկզբից ավելացող մասնիկները, որոնք փոխում են բառի իմաստը և կազմում նոր բառեր, կոչվում են ածանցներ:

Օրինակ՝ տուն-անտուն, գիր—գրություն, խմոր—խմորեղեն:

Այս բառերի ան, ություն, եղեն մասնիկները ածանցներ են:

Գ․ Ա ձայնավորը, որն իրար է կապում բաղադրյալ բառի տարբեր բաղադրիչները, կոչվում է հոդակապ․ օրինակ՝ ծով+ա+նկար

Առաջադրանքներ՝

1.Տրված բառերը կազմող մասերն առանձնացրո՛ւ: Արմատներն ընդգծիր:

Օրինակ՝ մայրություն – մայր + ություն

անամոթ – ան+ամոթ

ամպոտ – ամպ+ոտ

քարոտ – քար+ոտ

օդային – օդ+ային

դժգոհ – դժ+գոհ

հեռավոր – հեռ+ավոր

բարություն – բար+ություն

գրավոր – գր+ավոր

անորոշ – ան+որոշ

տհաճ – տ+հաճ

2. Գտիր հետևյալ բառերի ընդհանուր արմատները:

ամառանոց, ամառային- ամառ
ջերմություն, ջերմանավ- ջերմ
նավահանգիստ, նավավար- նավ
վարիչ, վարել, ղեկավար- վարել
հազարավոր, հազարամյակ- հազար

3. Կազմիր նոր բառեր հետևյալ արմատներով ու ածանցներով՝

քար, հող, դաս, տուն, երկար, հերոս, սխալ

ային, արան, ավոր, անք, ավուն

քար-քարայր

հող-հողանք

դաս-դասրան

տուն-տնային

երկար-երկարավուն

հերոս-հերոսային

սխալ-սխալանք

4. Բառաշարքից առանձնացրո՛ւ  հոդակապ ունեցող բառերը(կան բառեր, որոնցում հոդակապ չկա)։ Հոդակապ ունեցող բառերում գունավորի՛ր արմատները և հոդակապը։

Օրինակ՝ Հյուրախաղ– հյուր+ա+խաղ

Օձաձուկ, լայնարձակ, մրգահյութ,փորձանոթ, հողագունդ, արծաթագործ,նախշազարդ, ալրաղաց, հայազգի, ծաղկափոշի, նույնարմատ, ծառատունկ:

Օձաձուկ-օձ-ա-ձուկ

Մրգահյութ-մ/ի/րգ-ա-հյութ

Հողագունդ-հող-ա-գունդ

Արծաթագործ-արծաթ-ա-գործ

Նաշխազարդ-նաշխ-ա-զարդ

Ծաղկափոշի-ծաղ/ի/կ–ա-փոշի

Ծառատունկ- ծառ-ա-տունկ

5. Լրացրո՛ւ մեկից ավելի արմատ և ածանց ունեցող (բարդածանցավոր) բառերի շարքը:

• Սառնասրտություն, կիսագնդային, հեռախոսավարուհի, …:

Արևմտամետ (արև + մուտք + -ամետ)

Ժամանակավոր (ժամ + անակ + -ավոր)

Լուսանկարչություն (լույս + նկար + -իչ + -ություն)

6. Բառակապակցությունների իմաստներն արտահայտի՛ր բաղադրյալ բառերով:

• Խիտ սաղարթներ ունեցող, գեղեցիկ քանդակված, նուրբ ճաշակով, լեռնային աշխարհ, բարձր գագաթ ունեցող, թմբուկ խփել, սարսափ ազդող, ասֆալտով պատված, դանդաղ սահող, քաղաքին հատուկ:

Խիտ սաղարթներ ունեցող-Խիտասաղարթ

Գեղեցիկ քանդակված-Գեղաքանդակ

Նուրբ ճաշակով-Նրբաճաշակ

Լեռնային աշխարհ-Լեռնաշխարհ

Բարձր գագաթ ունեցող-Բարձրագագաթ

Թմբուկ խփե-լԹմբկահարել

Սարսափ ազդող-Սարսափազդու

Ասֆալտով պատված-Ասֆալտապատ

Դանդաղ սահող-Դանդաղասահ

Քաղաքին հատուկ-Քաղաքահատուկ

 Մեր տոհմը Լոռու հին ազնվական տոհմերից մեկն է։ Իր մեջ ունի պահած շատ ավանդություններ։ Այդ ավանդություններից երևում է, որ նա եկվոր է, բայց պարզ չի՛, թե ո՛րտեղից։ Թե եկվոր է՛լ է, անհերքելի հիշատակարանները ցույց են տալիս, որ նա վաղուց՝ է հաստատված Լոռու Դսեղ գյուղում։

Հայրիկի մասին

Իմ հայրը, Տեր Թադեոսը, նույն գյուղի քահանան էր։ Ամենալավ և ամենամեծ բանը, որ ես ունեցել եմ կյանքում, այդ եղել է իմ հայրը։ Նա ազնիվ մարդ էր և ազնվական՝ բառի բովանդակ մտքով։ Չափազանց մարդասեր ու առատաձեռն, առակախոս ու զվարճաբան, սակայն միշտ ուներ մի խոր լրջություն։ Թեև քահանա, բայց նշանավոր հրացանաձիգ էր և ձի նստող։

Մայրիկի մասին

Իսկ մայրս բոլորովին ուրիշ մարդ էր։ Երկու ծայրահեղորեն տարբեր արարածներ հանդիպել էին իրար։ Մայրս – Սոնան, որ նույն գյուղիցն էր, սարում աչքը բաց արած ու սարում մեծացած, մի կատարյալ՝ սարի աղջիկ էր, ինչպես գյուղացիքն են ասում,— մի «գիժ պախրի կով»։ Նա չէր կարողանում համբերել հորս անփույթ ու շռայլող բնավորությանը, և գրեթե մշտական վեճի մեջ էին այդ երկու հոգին։ Ա՛յդ էր պատճառը, որ հայրս երբեմն թաքուն էր տեսնում իր գործը։ Շատ է պատահել, որ, մայրս տանից դուրս է գնացել թե չէ, ինձ կանգնեցրել է դռանը, որ հսկեմ, ինքը՝ ցորենը լցրել, տվել մի որևէ պակասավոր գյուղացու կամ սարից իջած թուրքի շալակը։

Իրիկունները, երբ տուն էինք հավաքվում, մայրս անդադար խոսում էր օրվան անցածի կամ վաղվան հոգսերի մասին, իսկ հայրս, թինկը տված՝ ածում էր իր չոնգուրն ու երգում Քյորօղլին, Քյարամը կամ ո՛րևէ հոգևոր երգ։

Ահա այս ծնողներից ես ծնվել եմ 1869 թվի փետրվարի 7-ին։ Մանկությունս անց եմ կացրել մեր գյուղում ու սարերում։

Առաջին վարժապետի ու դպրոցի մասին

Մի օր էլ մեր դռանը մայրս ճախարակ էր մանում, ես խաղում էի, մին էլ տեսանք, քոշերը հագին, երկար մազերով ու միրուքով, երկաթե գավազանը չրխկացնելով, մի օտարական անցավ։

– «Հասի՛ր, էդ կլեկչուն կանչի՛ր, ամանները տանք, կլեկի»,– ասավ մայրս։ Խաղս թողեցի, ընկա ուստի ետևից կանչեցի։ Դուրս եկավ, որ կլեկչի չէ՛, այլ՝ մեր ազգականի փեսա՝ տիրացու Սհակն է։ Սկսեցի զրույց անել։ Տիրացուն խոսք բաց արավ իր գիտության մասին։

– Տիրա՛ցու ջան, բա ի՜նչ կըլի, մեր գեղումը մնաս, երեխանցը կարդացնես,– խնդրեց մայրս։

– Որ դուք համաձայնվեք, ինձ պահեք, ես էլ կմնամ, ի՜նչ պետք է ասեմ,– հայտնեց տիրացու Սհակը։

Գյուղումն էլ տրամադրություն կար, և, մի քանի օրից հետո, տիրացու Սհակը դարձավ Սհակ վարժապետ։ Մի օթախում հավաքվեցին մի խումբ երեխաներ, տղա ու աղջիկ շարվեցին երկար ու բարձր նստարանների վրա, եղավ ուսումնարան, և այստեղից սկսեցի ես իմ ուսումը։

Մեր Սհակ վարժապետը մեզ կառավարում էր «գաւազանաւ երկաթեաւ»։ Իր երկաթե գավազանը, որ հրացանի շամփուրի էր նման, երբեմն ծռում էր երեխաների մեջքին, ականջները «քոքըհան» էր անում և մեծ կաղնենի քանոնով «շան լակոտների» ձեռների կաշին պլոկում։ Ես չե՛մ կարողանում մոռանալ մանկավարժական այդ տեռորը։

Վարժապետի առջև կանգնած երեխան սխալ էր անում թե չէ՝ սարսափից իրան կորցնում էր, այլևս անկարելի էր լինում նրանից բան հասկանալ, մեկը մյուսից հիմար բաներ էր դուրս տալի։ Այն ժամանակ կարմրատակում, սպառնալի՝ չախի թևերը էտ ծալելով, տեղից կանգնում էր վարժապետը ու բռնում… Քիթ ու պռունկն արյունոտ երեխան, գալարվելով, բառաչում էր վարժապետի ոտների տակ, զանազան սրտաճմլիկ աղաչանքներ անելով, իսկ մենք, սփրթնած, թուքներս ցամաքած, նայում էինք ցրտահար ծտերի նման շարված մեր բարձր ու երկար նստարանների վրա։ Ջարդած էրեխային վերցնում էին մեջտեղից։ – «Արի՛»,– դուրս էր կանչում վարժապետը հետևյալին…

Մի երեխայի ուսումնարան ղրկելիս հայրը խրատել էր, թե՝ «վարժապետն ի՛նչ որ կասի, դու էլ էն ասա»։ Եկավ։

Վարժապետն ասում է՝ «Ասա՛ այբ»։

Նա էլ կրկնում է՝ «Ասա՛ այբ»։

– Տո շա՛ն զավակ, ես քեզ եմ ասում «Ասա ա՛յբ»։

– Տո շա՛ն զավակ, ես քեզ եմ ասում՝ «Ասա ա՛յբ»։

Այս երեխայի բանը հենց սկզբի՛ց վատ գնաց, և այնքան ծեծ կերավ, որ մի քանի ժամանակից «ղաչաղ» ընկավ, տանիցն ու գեղիցը փախավ, հանդերումն էր ման գալի։ Բայց մեր Սհակ վարժապետի չարությունից չէ՛ր դա։ Այս տեսակ անաստված ծեծ այն ժամանակ ընդունված էր և սովորական բան էր մեր գյուղական ուսումնարաններում։

Գյուղացիներից էլ շատ քչերն էին բողոքում։ Այդ ծեծերից ես չկերա, որովհետև վարժապետը քաշվում էր հորիցս, բայց մանավանդ մորիցս էր վախենում։ Չմոռանամ, որ Սհակ վարժապետին սիրում էին մեր գյուղում և մինչև օրս հիշում են։

Տասը տարեկան, մեր գյուղից հեռացել եմ Ջալալօղլի, ուր մեծ և օրինակելի ուսումնարան կար, այդ ժամանակ՝ Լոռում շատ հայտնի «Տիգրան վարժապետի» հսկողության տակ։ Այնտեղից էլ անցել եմ Թիֆլիս, Ներսիսյան դպրոց, որ չե՛մ ավարտել։

Առաջին ոտանավորի մասին

Շատ վաղ եմ սկսել ոտանավոր գրել։ 10–11տարեկան ժամանակս Լորիս-Մելիքովի վրա երգեր էին երգում ժողովրդի մեջ։ Այդ երգերին տներ էի ավելացնում և գրում էի զանազան ոտանավորներ – երգիծաբանական, հայրենասիրական և սիրային։ Սիրային ոտանավորներից մեկը, մի դեպքի պատճառով, տարածվեց ընկերներիս մեջ ու մնաց մինչև օրս։ Ահա՛ այդ ոտանավորը.

Հոգո՛ւս հատոր,
Սըրտի՛ս կըտոր
Դասիս համար
Դու մի՛ հոգար.
Թե կա՛ն դասեր,
Կա՛ նաև սեր,
Եվ ի՜նչ զարմանք,
Ի՛մ աղավնյակ,
Որ կենդանի
Մի պատանի
Սերը սըրտում՝
Դաս է սերտում։

Այս ոտանավորը գրված է 1881 կամ 82 թվին։ Չեմ կարող չհիշել, որ այն ժամանակ ոտանավոր էր գրում և՛ իմ փոքր եղբայրը, որ կարդում էր ինձ հետ, և միշտ գտնում էին, որ նա ինձանից լավ է գրում։

Իմ տպված ոտանավորների մեջ ամենավաղ գրածը «Շունն ու Կատուն» է, որ գրել եմ 1886 թվին։ – 1888 թ. ամուսնացել եմ։ Ծառայության եմ մտել մի քանի տեղ, բայց ամեն տեղ էլ չե՛ն հավանել այնպես որ «Պոետն ու Մուզայի» մեջ ուղիղն եմ ասել։ Սկզբնական շրջանում սիրել եմ ռուս բանաստեղծ Լերմոնտովին, ավելի ճիշտը – նրա ա՛յն գործերը, որ սովորել եմ ուսումնարանում։ Բայց, հենց որ ծանոթացել եմ եվրոպական բանաստեղծների և ավելի լայն գրականության հետ, այն օրվանից ինձ համար ամենասիրելին մնում է Շեքսպիրը։

1. Գտնել 200-ի 15%-ը:

200∶100=2

2×15=30

1. Թվի 3/4 մասը 60 է: Գտնել այդ թիվը:

60∶3=20

20×4=80

1. Դասարանում կա 20 աշակերտ, որոնց 40%-ը աղջիկներ են: Քանի՞ աղջիկ կա դասարանում:

20×40:100=8

1. Ապրանքը արժեր 5000 դրամ: Այն թանկացավ 10%-ով: Որքա՞ն դարձավ նոր գինը:

5000∶100×10=500

5000+500=5500

1. Ո՞րն է ավելի մեծ. 80-ի 20%-ը, թե՞ 20-ի 80%-ը:

80×20∶100=16

20×80∶100=16

1. Գիրքն ունի 240 էջ: Արմենը կարդացել է գրքի 1/3 մասը: Քանի՞ էջ է մնացել կարդալու:

240∶3=80

240−80=160

1. Ամբողջ թվերի Գումարում  և հանում

15+(−7)=𝟖,

−12+(−8)=−𝟐𝟎,

−20+35=𝟏𝟓,

45−60=−𝟏𝟓,

−18−12=−𝟑𝟎,

−5−(−15)=𝟏𝟎,

0−(−24)=𝟐𝟒,

−100+40=−𝟔𝟎

−33−(−33)=𝟎 

1. Ամբողջ թվերի բազմապատկում և բաժանում

5x(-6) =-30
8 x 4 =32
-7 x (-9) =63
12 x (-3) =-36
-10 x (-10) =100
-20 : 4 =-5
45 : (-9) =-5
-36 : (-6) =6
100 : (-5) =-20
-80 : (-10) =8

9․ Խառը գործողություններ

7 x (-3) + (-2) x (-5) =

7×(−3)=−21

(−2)×(−5)=10

−21+10=−11
15 – (6 – 10) =
40 : (-8) + 12 : (-3) =
-4 x (5 – 8) + 2 =